Rouwcultuur: gewoonten, kleding en sieraden
E. Venbrux & Th. Quartier
Een kleurrijk afscheid (2011)
Radboud Universiteit Nijmegen.
Op deze pagina passages uit Hoofdstuk 3:
Rouwkleding, auteur P. Claassens
In Een kleurrijk afscheid (2011), een studie naar Nederlandse rouwrituelen, is een apart hoofdstuk gewijd aan de geschiedenis van rouwkleding. Pas in de negentiende eeuw werd zwart definitief de dominante rouwkleur.
Zwart wordt vaak gezien als de traditionele kleur van rouwkleding, maar dat is pas de gangbare kleur sinds de katholieke kerk dit in de middeleeuwen is gaan aanmoedigen als teken van goed christendom. De oorspronkelijke bedoeling van rouwkleding was dat de nabestaanden zich verborgen voor de geest van de overledene zodat deze je niet zou kunnen belagen. Om je te vermommen moest je kleding dragen die het minste leek op de kleding die je normaal zou dragen.
Witte rouwkleding
Als een persoon normaal zwarte of donkere kleding droeg, moest deze na het overlijden van een familielid witte kleding dragen en andersom. Er was in principe nog geen conformiteit in de kleur van de rouwkleding. Doordat veel lagere, werkende klasses gewoon waren donkere kleren te dragen werd wit een geaccepteerde kleur voor rouwkleding. Hier werd een tweede bijgeloof aan gekoppeld, namelijk dat geesten zelf ook wit zijn en zij daardoor mensen die in het wit gekleed zijn met rust zouden laten.
Niveau's
In de Middeleeuwen was het wel gebruikelijk om geen kleuren te dragen, maar zowel het dragen van zwart als wit was acceptabel. In die periode heeft het gebruik zijn intrede gedaan om de rouw in te delen in verschillende niveaus van zwaarte of diepte. Er was zware, halve of lichte rouw, een onderscheid dat tot de Tweede Wereldoorlog in Nederland gebruikt werd. Hoe nauwer de band met de overledene is, des te zwaarder de rouw. Er werd uiteindelijk voor zwart gekozen om het verdriet tot uiting te brengen en omdat zwart de verbeelding was van het afstand doen van alle plezier.
Sluier
Zwarte kleding was echter een zeer gangbare kleur, ook wanneer mensen niet in rouw waren. Weduwen kozen er daarom voor om een kapje te dragen dat in het midden van het voorhoofd een punt vormde om zich zo te onderscheiden. Weduwnaars kozen ervoor om de rand van hun hoed, die normaal opgestoken was, te laten hangen. Sommige weduwnaars droegen een sluier over hun hoed, een lamfer, en een grijze mantel. In de vijftiende eeuw kwam het in Frankrijk opnieuw voor, en later ook in de hogere kringen in andere Europese landen, dat wit de kleur was van de rouwkleding.
Victoriaanse tijd
In de Victoriaanse tijd in Engeland werd de etiquette rond rouwkleding streng vastgelegd. Ook in Nederland kwamen regels voor gepaste materialen en kleuren en voor de soorten kledingstukken. Weduwes droegen een zwarte rouwjurk en in plaats van een rouwmantel een zwarte doek die dwaal, regenkleed of voile werd genoemd. Voor de zware rouw was het gewoon dat een vrouw haar kleding gedurende een jaar en zes weken aanpaste. Voor kinderen was het gepast om een zwart ruitje op de kleding genaaid te krijgen of om een zwarte band te dragen, zoals ook landarbeiders tijdens de rouw gewoon waren te doen.
Koningin Wilhelmina
In de negentiende eeuw droegen weduwes naast de zwarte jurk een zwarte sluier gemaakt van tule, precies het tegenovergestelde wat een vrouw gewoon was te dragen tijdens haar bruiloft: een witte jurk met een witte sluier. Zoals de aristocratie in de vijftiende eeuw gewoon was in het wit te gaan, zo droeg ook Koningin Wilhelmina in 1934 een witte jurk naar de begrafenis van haar man.
Emancipatie
In Europa nam het dragen van de zwarte rouwjurk af na de Eerste Wereldoorlog omdat men bang was dat door het grote aantal verliezen heel Europa dan in zwart gehuld zou zijn. Doordat Nederland niet aan de Eerste Wereldoorlog deelnam, is het gebruik van zwarte rouwkleding hier pas na de Tweede Wereldoorlog sterk afgenomen. Het verdwijnen van de rouwkleding komt mogelijk ook doordat rouw steeds meer een private, en dus steeds minder een publieke zaak werd. Vrouwen emancipeerden en kregen langzaamaan meer zeggenschap in de maatschappij. De vrouw wilde zich niet langer associëren met het beeld van een weduwe - afhankelijk en ondergeschikt aan haar echtgenoot.
Annie M.G. Schmidt
Tegenwoordig is de uitvaart sterk geïndividualiseerd. Zwart is niet langer de enige gepaste kleur voor rouwenden. Degenen die een begrafenis bezoeken kiezen wel vaak voor donkere kleuren maar hullen zich niet langer per se in zwart. Voor mannen blijft het gebruikelijk om een net pak te dragen. Annie M.G. Schmidt koos ervoor dat de aanwezigen op haar begrafenis in vrolijke kleuren moesten komen, het liefst de kleur roze. Het komt steeds vaker voor dat op de rouwkaart een kledingverzoek wordt gezet. Een collectief gebruik dat soms nog te zien is, is het dragen van een rouwband. Zo dragen voetballers die regelmatig wanneer een teamgenoot of zijzelf ergens om rouwen.
Rouwsieraden
Naast rouwjurken en accessoires, zoals de sluier en de rouwband, zijn er ook andere accessoires die traditioneel werden gebruikt om rouw uit te drukken. In sommige streken in Nederland komen rouwsieraden voor; deze kunnen worden ingedeeld in drie verschillende soorten. Allereerst zijn er herinneringssieraden die een aandenken zijn aan de overledene. Hieronder vallen bijvoorbeeld de haarsieraden waarin haren van de overledene zijn verwerkt en as-sieraden, met wat as van de overledene erin verwerkt.
Zware, halve en lichte rouw
Ten tweede zijn er ook herinneringssieraden die de drager aan zijn of haar sterfelijkheid moeten herinneren. Als laatste kunnen rouwsieraden ook een statussymbool of een identiteitssymbool zijn. De statusverschillen komen terug in het gebruikte materiaal. In de sieraden wordt ook de zwaarte van rouw uitgedrukt. Voor de zware rouw worden doffe en zwarte sierraden gebruikt, terwijl in halve en de lichte rouw kleur kan worden gebruikt. De sieraden glanzen dan ook.
Rouwknoop
Tegenwoordig wordt met name de rouwknoop opnieuw gebruikt. Een nabestaande kan een knoop van de overledene op een sieraad vastmaken en zo de herinnering aan de overledene bij zich kunnen dragen. Kunstenares Marian van Essen heeft dit sieraad op de markt gebracht onder de naam ParlAmore. Het kan als hanger, revers speld of broche worden gedragen. Het sieraad is persoonlijk door het gebruik van de knoop, maar wel herkenbaar. Verder hebben mensen steeds vaker een persoonlijk sieraad of teken dat hun rouw tot uitdrukking brengt maar wat algemeen niet herkenbaar is.
Tot slot
De overkoepelende verandering is dat de rouw minder herkenbaar is geworden, onder andere omdat de uitdrukking van rouw, ook in de kleding, persoonlijker is geworden. Hoewel al is aangegeven dat veel rouwkleding uit het straatbeeld is verdwenen na de Tweede Wereldoorlog, ontstaan er ook nieuwe min of meer gestandaardiseerde vormen van hedendaagse rouw, zoals de rouwband bij voetballers. In Nederland is er een tendens naar het gebruik van kleine tekens van rouw. Doordat rouw persoonlijker is geworden en de uitvaart steeds unieker kan zijn, zijn ook de regels voor kleding veranderd en ontstaat er in Nederland een nieuwe traditie: die van de persoonlijke kleding en persoonlijke tekens van rouw.
Frankrijk en Engeland zetten de toon
Zoals Een kleurrijk afscheid duidelijk maakt, raakte het dragen van rouwkleding in West-Europa meer en meer onderhevig aan regels. In Thanatos, de geschiedenis van de laatste eer laat H. Kok zien hoe met name in Frankrijk en Engeland de toon werd gezet.
Thanatos,
de geschiedenis van de laatste eer
door H.L. Kok, 2005
ISBN 90 78039 01 9
Een prachtig en rijk geïllustreerd boek
over dood en uitvaart in verleden
en heden en de gebruiken daaromheen
Te bestellen bij:
Boekhandel/uitgeverij/drukkerij Berne
Abdijstraat 53, 5473 AC Heeswijk
Telefoon 0413-293480
http://www.berneboek.com
Van wit naar zwart
In 1498 nam Anna van Bretagne na de dood van haar gemaal, Karel de VIII van Frankrijk, zwart als de kleur voor rouwkleding aan, hetgeen al snel navolging vond, zowel in Frankrijk als elders in Europa. Gevolg was een steeds herkenbaarder rouwcultuur die in de tweede helft van de 19e eeuw, met name in de steden, een hoogtepunt vond met zeer gedetailleerde afspraken en codes over kleding, sociale contacten en gedrag. Koningin Victoria heeft hier een belangrijke rol in gespeeld. Na de dood van haar echtgenoot prins Albert in 1861, beval deze Britse vorstin haar volk zwarte rouwkleding te dragen. Dit vond niet alleen navolging in grote delen van Europa, maar ook in de Verenigde Staten.
Damesbladen
Het rouwen functioneerde omdat het herkend en erkend werd. Daarin speelde de rouwkleding die, al naar gelang de bloedverwantschap, gedurende een bepaalde periode werd gedragen, een belangrijke rol. Voor alle lagen van de bevolking tot en met het hof lag alles vast. Van de vaak ongeschreven en bij overlevering bewaarde afspraken was het standsverschil af te lezen. Vooral aan de rouwkleding voor vrouwen in welvarende kringen werd eind negentiende eeuw veel aandacht besteed. In damesbladen zoals 'La Gracieuse' stonden voorschriften voor een aangepaste versie van rouwkleding, die net zo modegevoelig was als gewone kleding.
Whitby
De gebruikte knopen waren, afhankelijk van de zwaarte van de rouw, dof of glanzend. De mooiste - en duurste- waren van git, een koolstof die in een van de vele ateliers in Whitby (Groot-Brittannië) werd bewerkt tot knopen, kralen en sieraden. Een betaalbaar alternatief werd gevonden in geslepen en gematteerd zwart glas ('Frans git' of 'armoede-git') en in gehard rubber (caoutchouc) dat in diverse vormen kon worden geperst.
Rouwwarenhuizen
Ook de accessoires, van wasmerken en naalden tot zakdoeken en de horlogeketting, werden op zwart afgestemd. In de etiquetteboeken luidt het 'let op, de wereld oordeelt juist wat de rouw betreft, streng! Willekeurige beperking baart opzien'. Met de opkomst van grote warenhuizen komen er ook enkele gespecialiseerd in rouwkleding en rouwaccessoires. In Nederland hadden overigens maar weinig mensen eigen rouwkleding. Zij huurden die, ook voor de dragers van de kist.
Graag breid ik mijn verzameling uit; zie Oude rouwknopen
